بنیاد ایران‌شناسی

شعبه همدان

سیمای شهر

شهر همدان بر روش طراحی شهرهای دایره‌ای یا متحدالمركز استوار است كه در اصطلاح جغرافیا به این گونه شهرها سبك «باروك» گفته می‌شود. میدان مركزی همدان در حكم همان نقطه مركزی دایره است. بنای این میدان در سال 1307 آغاز و از اوایل 1311 هجری شمسی مورد بهره‌برداری قرار گرفته است. شعاع میدان مركزی همدان 75 متر است. در فاصله‌های دورتر از محیط این میدان بلوارها و خیابان‌ها با شعاع بزرگ‌تر قرار دارند كه در‌حال‌حاضر به‌علت توسعه شهر در برخی از جهت‌های شهر تا دایره سوم هم رسیده است. به این دایره‌ها در اصطلاح خیابان‌های كمربندی می‌گویند. شش خیابان اصلی شهر به نام‌های باباطاهر، اكباتان، شهدا، تختی، بوعلی و شریعتی به میدان مركزی همدان وصل شده‌اند. عرض این خیابان‌ها 30 متر است و با فاصله 60 متر و زاویه 60 درجه به شش جانب شهر منشعب می‌شوند (جهانپور، 1387: 115 و 116).

ایجاد خیابان به‌عنوان نماد تجدد، اولین پژواك از شهرسازی هوسمان گونه‌ای است كه با نظریه‌پردازی‌های نوگرایان 1920 میلادی اروپا جنبه‌ای بین‌المللی یافته و در ایران شنیده می‌شد. تصویب «قانون تعریض و توسعه معابر و خیابان‌ها» در 1312 ه.ش جوابی روشن به این‌گونه شهرسازی است. امری كه قبلاً در همدان سال 1310ه.ش مطرح شده بود. در همدان به پیروی از اندیشه كاملاً بیگانه، این انگاره و تحقق آن به انهدام قطعی شالوده شهر كهن انجامید. طرح پیشنهادی همدان توسط «كارل فریش» مهندس چرم ساز و رئیس كارخانه چرم‌سازی همدان تهیه و به وزارت داخله پیشنهاد شد. این طرح میدانی به قطر 150 متر در مركز شهر با شش خیابان عریض شعاعی مركزی را ایجاد نمود و خیابان‌ها به خیابان عریض (بلوار) كمربندی در فاصله 750 متری ختم شدند. میدان مركزی، سبزه میدان كهن و شش خیابان شعاعی مركزی محلات شهر را منهدم نمود (حبیبی، 1386: 163 و 164).

دین و مذهب

بیشتر ساكنان همدان مسلمان و پیرو مذهب شیعه دوازده امامی هستند. اقلیت‌های مذهبی نیز به تعداد بسیار اندكی در این شهر ساكن هستند.

همدان از جمله شهرهای ایران است كه اقلیت‌های دینی در طول تاریخ پرتكاپو بوده و فعالیت داشته‌اند. سكونت این اقلیت‌ها در طول سالیان دراز سبب وجود عبادتگاه و نیایشگاه‌های ویژه آنان در همدان شده است. ورود كلیمیان به همدان برمی‌گردد به دوره هخامنشیان، هنگامی كه بیت‌المقدس به دست بخت‌النصر حاكم مقتدر بابلی گشوده گردید. چند تن از انبیاء بنی اسرائیلی وارد ایران، به‌ویژه همدان شدند. قوم یهود از آن زمان به بعد در همدان ماندگار شد. مقبره استر و مردخای از اماكن مقدس و نیایشگاهی كلیمیان در همدان است.

ورود مسیحیان (ارامنه) به شهر همدان در دوره صفویه بیش از هر زمانی دیگر مشاهده می‌شود. گروه ارامنه به‌صورت گروهی و در چند نوبت وارد همدان شده‌اند. مسیحیان همدان از فرقه‌های ارتدكس، كاتولیك و پروتستان هستند. در حال حاضر تعداد این گروه‌ها بسیار كم شده است و بیش از چند خانوار انگشت شمار در همدان از آنان باقی نمانده و بیشتر به تهران و اصفهان كوچ كرده‌اند. كلیسای آنجلی، كلیسای حضرت مریم و كلیسای گریگوری استپان از نیایشگاه‌های ارامنه در همدانند (جهانپور، 1387: 106)

همدان در گذر تاریخ

همدان اولین پایتخت نخستین تشكیلات حكومتی در ایران است كه در آن زمان هگمتانه نامیده می‌شد. این شهر به‌عنوان پایتخت مادها، پایتخت تابستانی هخامنشیان و شهر مهمی بر كنار راه كاروانی خاورمیانه و بین‌النهرین در زمان سلوكیان، پارتیان و ساسانیان شهرت فراوان داشته است. همدان به‌عنوان یكی از كهن‌ترین شهرهای ایران‌زمین، از قدمت چند هزار ساله‌ای برخوردار است. در كتیبه‌های آشوری (هزاره دوم قبل از میلاد) همدان جزء ایالت كاركاشی (قوم كاسی) یاد شده است. همدان در آغاز پیدایی، یك دژ نظامی قبایل كاسی و مادی بود كه چون مقر اجتماع آنها شد، هگمتانه (=محل تجمع) نام گرفت. سپس در سده هشتم قبل از میلاد، پایتخت مادها و مركز دولت آنها شد، از صورت دهدژ به وضع بهتری با ارگ میانه و ابنیه پیرامونی و باروها و دژها و دیگر اماكن مذهبی و دولتی درآمد (رضایی همدانی، 1379: 21 و 25).

همدان در تمام دوران باستان از نظر سیاسی اهمیت خاصی داشت، چه پیش از آمدن اقوام آریایی كه مركز سیاسی كاسیان بود و چه بعد از آمدن آریاییان كه اولین پایتخت این قوم شد و تا زمان ظهور اسلام، از مراكز مهم سیاسی ایران باستان محسوب می‌شد. این شهر در روزگار هخامنشیان، سلوكیان، اشكانیان و حتی زمان ساسانیان نیز یكی از پایتخت‌های فرمانروایان بود. در روزگار قدیم همدان تنها از لحاظ سیاسی مهم و مورد توجه نبود، بلكه از لحاظ تجارتی و ارتباطی نیز مهم بود. این شهر در مسیر راههای مهمی بود كه بین‌النهرین و غرب ایران را به شرق ایران متصل می‌نمود. همچنین در این شهر معابر مهمی بود كه ذخایر گرانبها در آنها ‌انباشته بود.

زبان

فارس‌ها اكثر ساكنین مركز استان، یعنی شهر همدان را تشكیل داده و از قدیمی‌ترین ساكنان این منطقه محسوب می‌شوند كه از دوران مادها در این ناحیه اسكان یافته‌اند، بنابراین زبان مادری سكنه شهر همدان فارسی است ولی چون زبان ساكنین قراء و دهستان‌ها تركی است لذا اكثر سكنه كم و بیش به این زبان آشنایی دارند (رضایی همدانی، 1379: 147).

موقعیت و وسعت

استان همدان با مساحت 19025 كیلومترمربع، بین مدارهای 59 و 33 تا 49 و 35 عرض جغرافیایی شمالی و 34 و 47 تا 36 و 49 طول جغرافیایی شرقی، جزء استان‌های غربی ایران است و از شمال به استان زنجان، از جنوب به استان لرستان، از مشرق به استان مركزی و از مغرب به استان‌های كرمانشاه و كردستان محدود است.

شهر همدان مركز استان همدان، واقع در دامنه كوه الوند بر دشتی به بلندی 1813 متر از سطح دریا قرار دارد (اذكائی، 1380: 1 و 8).

تالاب شیرین سو

تالاب شیرین سو

تالاب شیرین سو یکی از تالاب های ساخته دست انسان است که در شمال شهرستان کبودرآهنگ قرار دارد و امروزه مامن پرندگان است. این تالاب همه ساله در فصل مهاجرت، پذیرای تعداد زیادی پرندگان آبزی وکنار آبزی می باشد که می توان از گونه های: پرستوی دریایی نوک کلفت، تنجه، لک لک سفید، اردک سرسبز،آنقوت، فیلوش، کشیم کوچک، باکلان بزرگ، کشیم بزرگ یاد کرد.

الوند کوه

الوند کوه

در اوستا نخستین کوه، کوه البرز آورده شده است، اما کوه الوند نیز یکی از کوه هایی است که در این کتاب از او یاد شده است. پژوهشگران کوه «ائورونت»(تند و تیز) در اوستا را همان کوه الوند همدان می دانند که از ریشه اوستایی ائورونت به معنای «تنومند و دارای تندی و تیزی و نوک تیز) است.

کوهستان الوند که در فراروی شهر همدان قرار دارد، کوهستان منفردی از شاخه‌های خاوری زاگرس مرکزی با عرصه‌ای به وسعت ۱۳۷۵ کیلومتر مربع است، و بزرگ‌ترین پدیده گرانیت زائی از دوران چهارم زمین‌شناسی می باشد که بر اثر نفوذ توده‌های آذرین در نهشته‌های بازمانده از دوران پیشین به وجود آمده است. یال این کوه، حد طبیعی بین شهر همدان و تویسرکان و بلندترین قله آن موسوم به الوند در ۱۸ کیلومتری جنوب شهرهمدان واقع شده و ارتفاع آن 3584 متر از سطح دریا است.

سراب گیان

سراب گیان

«سراب گیان» یکی دیگر از سراب های زیبای شهرستان نهاوند است که طبیعت چهارفصل آن یکی از جاذبه های گردشگران است. این سراب در نزدیکی تپه باستانی گیان قرار دارد و یکی از عوامل اصلی رشد و گسترش این محوطه تاریخی به دلیل میزان آب مناسب آن برای کشاورزی بوده است.

سراب گاماسیاب

سراب گاماسیاب

«سراب گاماسیاب» یکی از زیباترین سراب های غرب کشور است. این اثر طبیعی در ۲۰ کیلومتری جنوب شهرستان نهاوند واقع شده است و از دره‌های شمالی رشته کوه گروین سرچشمه می‌گیرد. منشأ آب آن یخچال طبیعی است و دارای آبدهی ۵ متر مکعب در ثانیه است که این رقم در مقایسه با سایر سراب‌های موجود در زاگرس و حتی سایر سراب‌های کشور قابل توجه است.

باغ نظری

باغ نظری

باغ یکی از شاخصه های فرهنگی معماری ایرانی است که از دوران هخامنشی تاکنون مورد استفاده قرار می گرفته است؛ باغ نظری در همدان نیز یکی از باغ های مجموعه ای دوره پهلوی بوده است و مالک آن به نام «نظری» این عمارت و بخشی از باغ خود را به سازمان میراث فرهنگی فروخته است و اکنون پس از مرمت های مختلف این مکان به عنوان مقر اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان همدان مورد استفاده قرار می گیرد.

تپه باستانی گیان

تپه باستانی گیان

تپه گیان یکی از محوطه های شاخص پیش از تاریخ در شهرستان نهاوند است که در کنار روستایی به همین نام قرار دارد. این تپه توسط «رومن گریشمن و ژرژ کنتو» در سال 1310 مورد حفاری باستان شناسی قرار گرفت و آثار به دست آمده قدمت آن را تا هزاره چهارم قبل از میلاد به عقب می برد. در این تپه مردمانی می‌زیسته‌اند که از اقوام بومی ایران بوده‌اند و تمدنی شبیه به تمدن میانرودان داشته‌اند؛ ولی بعدها این قوم توسط اقوام مهاجر اروپایی و آسیایی از بین رفته و قوم جدید تمدن درخشان جدیدی را به وجود آورده‌اند. آثار به دست آمده از این تپه امروزه در موزه های بزرگ دنیا چون لوور و ایران باستان قرار دارد.

شیر سنگی

شیر سنگی

مجسمه شیر سنگی یکی از نادر یادگارهای دوران سلوکیان در همدان است. این مجسمه نگهبان دروازه ورودی شهر بوده و در دوران اشکانی وساسانی مورد استفاده قرار می گرفته است. امروزه این مجسمه در میانه یکی از میدان های همدان قرار گرفته است.

تپه باستانی نوشیجان

تپه باستانی نوشیجان

«تپه نوشیجان» را می توان قدیمی ترین نیایشگاه آریایی ها در داخل مرزهای کشور و متعلق به سده 8 قبل از میلاد دانست که در 15 کیلومتری شمال غرب ملایر قرار دارد. طبق کاوش های به دست آمده، این محوطه تاریخی دارای سه لایه اشکانی، هخامنشی و ماد است و یکی از نخستین نمونه های پول در دنیا به نام «سیگلو» از جنس نقره از این محوطه به دست آمده است.

کلیسای گریگوری

کلیسای گریگوری

«کلیسای گریگوری استفان» بزرگترین کلیسای ارامنه در همدان است که در ضلع شرقی تپه باستانی هکمتانه قرار دارد. این کلیسا در سال ۱۶۷۶ میلادی توسط جمعی از ارامنه اصفهان و نیز مهاجران و تجار ارمنی روسیه که در همدان ساکن شدند، ساخته شده‌است. داخل کلیسای گریگوری چهار ستون مدور وجود دارد که با قوس‌های جناغی به یکدیگر متصل شده‌اند و از سال 1311 تاکنون مورد مرمت های فراوان قرار گرفته است و امروزه یکی از جاذبه های گردشگری همدان به حساب می آید.

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی، خیابان ایران شناسی، شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات